Haiti
Ti chèz ba

Ayiti-Eleksyon : Jistis ak Lapè di “eleksyon dwe fèt, men pa nan nenpòt kondisyon”


Ekri jou mèkredi 14 avril 2010

Deklarasyon Jistis ak Lapè

Dokiman sa a vin jwenn AlterPresse 13 avril 2010

Nan tan n ap viv la, anpil moun ap bay lide yo sou eleksyon yo ki ta dwe fèt nan lane 2010. Gen otorite k ap di eleksyon dwe fèt, epi genyen yon KEP pou sa, gen lòt ki swete ta dwe gen pase men ki fèt nan KEP la. Gen lòt gwoup ak moun k ap di pa kab gen eleksyon ak tout moun sa yo nan lari ak anba tant apre evènman 12 janvye a, plis toujou, otorite ak enstitisyon ki la pou sa, manke kredibilite.

Jistis ak Lapè, se yon enstitisyon Legliz katolik k ap batay pou respè diyite ak dwa tout moun nan peyi a. Depi anpil ane, Komisyon an bay koze eleksyon an anpil enpòtans. Pou rezon sa, li fè obsèvasyon tout sa yo te rele eleksyon depi anvan 1987. Jodi a tou, nou kwè koze eleksyon an genyen tout enpòtans li ki mande moun kalkile sou li. Nou mete refleksyon sa yo tankou konkou pa n nan tout brase lide ki genyen.

Ki pwoblèm dènye eleksyon yo te genyen nan peyi a ?

• Genyen yon kesyon edikasyon sivik ki manke fèt. Sa vle di, pou anpil moun li pa janm klè ki sa k mare eleksyon ak kondisyon lavi yo oswa ak mizè y ap pase. Konsa y ap di : ou pa ka vote lè w grangou. Men grangou ak tout lòt kondisyon lavi moun ap viv ta dwe ede popilasyon an fè pi bon chwa lè li mete moun pou fè lwa ak règjwèt pou peyi a.

• An menm tan, moun yo montre bon sans yo tou lè yo boude eleksyon, paske yo pa wè moun ki nan pouvwa a ap souke kò yo kòm sa dwa pou chanje kondisyon lavi yo.

• Gen kesyon lis elektoral yo. Depi nan lane 2006, lè yo te mete kat elektoral ki la a ak sistèm lis elektoral yo, nou pokò wè yon sèl eleksyon ki te òganize kote lis elektoral yo fèt kòm sa dwa. Sa te parèt aklè, lè moun yo te vote nan mwa mas nan lane 2006, men tou nan tout eleksyon ki te vin annapre yo. Menm nan lane 2009, nan eleksyon pou renouvle yon tyè nan Sena a, nou te di : si pwoblèm lis elektoral yo pa t parèt twòp, se paske moun pa t deplase al vote. Paske, menm nan ti ponyen moun ki te vle vote yo, anpil nan yo pa t jwenn non yo nan lis yo, pou diferan rezon nou konnen.

• Gen kesyon vyolans nan eleksyon yo ak presyon malonèt k ap fèt sou sitwayen yo. Rapò nou yo pale sou sa, epi, apre eleksyon Komisyon an te ekri otorite yo pou pataje enfòmasyon an. Gen moun ki pase nan eleksyon ki pa ta merite l, si yo te aplike sa lalwa mande a sou yo.

• Manke transparans tou nan zafè resous finansye pati politik yo genyen, sitou sa k pwòch Pouvwa a.

• Menm si n rekonèt yon ti pwogrè nan òganizasyon jeneral eleksyon yo, gwo fay yo toujou rete. Fòmasyon BV yo manke byen fèt, konn gen diskisyon antre yo sou ki jan pou konte vòt yo (tankou zafè vòt blan yo e fason yo te dwe antre nan kontaj la).

• Eleksyon yo koute chè vre. Gen fason pou yo ta koute mwens kòb. Sa se konviksyon n. Epoutan, si pa gen eleksyon, kriz enstitisyon ak otorite nan peyi a kapab koute pi chè toujou pou chak sitwayen.

Nan dènye tan sa yo, kesyon KEP la retounen ak fòs. Eske li endepandan vre ? Eske li nòmal pou depi Konstitisyon 1987 la ki te prevwa yon sèl Konsèy pwovizwa, 15 diferan KEP (pwovizawa) gen tan monte. Popilasyon an pa kab konprann yon bagay konsa, epi tout moun panse se pou yo kapab fè magouy bagay la ap fèt konsa.

Komisyon an panse, eleksyon dwe fèt. Men yo pa kab fèt nan nenpòt kondisyon.

Men pou kisa :

• Se nan eleksyon pèp la bay otorite yo lejitimite pou aji nan non l. Pa gen lòt fason pou mete otorite lejitim nan peyi a.

• Se pa konsansis (yon akò tèt ansanm) ant pati politik ki bay lejitimite, sa vle di : ki bay otorite fòs pou aji nan non popilasyon an.

• Dayè, pati politik yo genyen pwòp pwoblèm pa yo ki fè yo toujou pa gen fòs pou mete yon vrè pwojè sosyete devan popilasyon an.

Ak tout sa, nou pa dwe konfonn eleksyon ak demokrasi. Se pa eleksyon ki demokrasi a. Tout sistèm demokratik ki reprezantatif (sa vle di : kote pèp la mete pouvwa nan men otorite, san pa gen lòt fason pou li patisipe epi fè kontwòl sou otorite yo) nan kriz, paske otorite yo pèdi konfyans pèp la. Konsa, dwe genyen lòt fason pou pèp la patisipe nan jan yo pran desizyon nan peyi a. Ann gade kèk egzanp :

• Konstitisyon peyi a prevwa pou gen eleksyon endirèk ki dwe abouti sou yon Konsèy entèdepatmantal. Se yon zouti kontwòl popilasyon an li ye sou travay Egzekitif la.

• Fòk pèp la kapab twoke kòn ak kandida yo (lokal, depatmantal ak nasyonal) chak fwa eleksyon ap fèt. Kandida yo dwe dakò rankontre ak popilasyon an pou mennen diskisyon serye, pou esplike ki sa y ap fè si yo jwenn yon manda nan men l.

• ASEK la ta dwe asanble tout sitwayen ki nan yon seksyon kominal, ki reyini plizyè fwa chak lane ak Konsèy ki administre seksyon kominal la, jan yo t ap esplike sa nan deba yo lè yo te ekri konstitisyon 1987 la. Sa ta kapab yon fòm demokrasi dirèk.

• Nan tout reyinyon ak rankont ki konsènen lavi yon kominote, patisipan yo dwe diskite reyalite politik nan zòn nan, pou yo kab konprann li pi byen. Fòmasyon politik sitwayen yo enpòtan pou demokrasi a mache kòm sa dwa.

Eleksyon pa kab fèt nenpòt jan. Komisyon an anfavè eleksyon : se li k pèmèt yo mete sou pye yon pouvwa ki lejitim. Men, an menm tan, dwe genyen lòt pratik kote sitwayen ak sitwayèn yo montre yo konprann sans politik la genyen nan lavi yon peyi.

Men kèk kondisyon pou eleksyon yo kab fèt nan lane 2010 :

• Nou swete pou genyen chanjman ki fèt nan KEP la. KEP la ki la a pa fè moun konfyans. Popilasyon an pa fè KEP la ki la a konfyans. Konsa, pou yo kapab relanse pwosesis eleksyon an, li nesesè pou yo fè yon chita tande ant Egzekitif la, pati politik yo ak diferan reprezantan òganizasyon nan sosyete sivil la.

• KEP la dwe bay prèv endepandans li parapò ak Pouvwa Egzekitif la. Pi bon fason se rankontre ak lòt sektè yo nan sosyete a pou òganize pwosesis la, tankou pati politik yo ak òganizasyon sosyete sivil la. KEP la dwe montre li endepandan, epi li dwe bay prèv li merite pou yo fè l konfyans.

• KEP la dwe mele sosyete sivil la nan tout òganizasyon eleksyon yo. Eleksyon se yon kesyon sitwayen, paske pati politik yo nan batay pou jwenn pouvwa nan men yo. Se sitwayen yo sèlman ki genyen tout enterè pou eleksyon pase byen, yon fason kòrèk, san pa gen vyolans.

• Pati politik yo, bò kote pa yo, dwe prepare yon bon pwogram politik, ki pèmèt yo fè deba piblik serye sou avni peyi a. Epi, kandida yo dwe konnen l, pou yo kab fè lòt moun konnen l tou.

• KEP la dwe pèmèt tout pati politik patisipe, depi yo reponn kritè yo pou sa. Yo pa kab mete yon pati politik sou kote san yo pa mete rezon ki lakòz la aklè devan je tout moun. Fòk pwosesis la transparan, li dwe pèmèt patisipasyon san pa gen gwoup sou kote, epi li dwe kòrèk.

• ONI dwe pèmèt tout sitwayen ak sitwayèn ki te pèdi kat idantite yo refè li, paske se li ki sèvi pou zafè eleksyon tou.

• KEP la ansanm ak ONI dwe korije lis elektoral yo tout fason yo kapab. Konsa, yo dwe enskri nouvo elektè ki vin genyen 18 lane depi dènye eleksyon an, yo dwe pèmèt moun k al viv an pwovens vote kote yo ye kounye a.

• KEP la dwe verifye depi davans si lis elektoral pasyèl yo byen fèt. Pou sa, yo dwe prepare yo depi de (2) mwa anvan eleksyon yo. Sa vle di, yo genyen 5 mwa (avril rive out) pou prepare yo. Yo dwe pibliye lis yo onivo chak seksyon kominal, epi pèmèt elektè yo konsilte yo pandan yon mwa (sektanm). Konsa, sitwayen ak sitwayèn yo kapab verifye si non yo ladan l. Yo genyen yon mwa pou reyalize lis elektoral definitif la (oktòb), epi yo dwe pibliye l yon mwa anvan eleksyon yo ap fèt, jan lalwa mande sa.

• KEP la dwe pran diferan rapò obsèvasyon nasyonal yo pi oserye. Rapò ak obsèvasyon yo dwe genyen valè legal pou montre si te genyen vyolans ak magouy nan BV yo ak kilès ki te lakòz, paske pa genyen jij depè toupatou nan peyi a. Yo dwe korije lwa elektoral la nan sans sa a.

• Diferan òganizasyon sosyete sivil la dwe pran bon jan desizyon pou ede popilasyon an konprann sans ak enpòtans eleksyon yo genyen ak bon edikasyon sivik. Bò kote pa l, KEP la menm dwe esplike ki jan moun yo kab vote pou vòt yo valab.

• KEP la dwe travay pou bese gwo montan lajan eleksyon koute, paske yo koute chè epi bezwen peyi a anpil. Konsa, KEP la dwe fè apèl sou sans sivik sitwayèn ak sitwayen yo, anplwaye Leta yo, men sitou jèn yo, pou fòme BV yo. Se moun nan lokalite yo ki dwe fòme BV yo. Jou eleksyon dwe tounen yon « jounen sitwayen », se pa yon kesyon ti djòb KEP la ak pati politik yo ap bay.

Nou kwè nan kondisyon sa yo, bon eleksyon posib nan peyi a, menm si anpil BV se anba yon tant yo ye. Se volonte pèp la ki konte. Yo pa gen dwa refize popilasyon an bay dizon l, paske l ap viv nan kondisyon ki difisil, ki menm pa reponn ak diyite l. Eleksyon se yon dwa moun li ye. Yo pa kab refize yon pèp k ap viv nan sityasyon difisil, bay dizon l.

Pou Komisyon an,

P. Jan Hanssens, Directeur Jistis ak Lapè.

Pòtoprens, 9 avril 2010